Lata II Wojny Światowej stanowiły dla Leska i powiatu najtragiczniejszą część wydarzeń jakie miały miejsce w historii Ziemi Leskiej.
Po jej zakończeniu, mocarstwa tworzące koalicję antyhitlerowską, zmieniły dotychczas istniejące granice Polski i dokonały podziału swoich wpływów w Europie. Na te działania Polacy praktycznie nie mieli żadnego wpływu. Polska utraciła swoje ziemie wschodnie, które włączono do ZSRR a uzyskała część dawnych Prus Wschodnich, część Pomorza, Ziemię Lubuską, Dolny Śląsk i część Górnego Śląska. Równocześnie koalicjanci zobligowali nowe władze Polski do zorganizowania przesiedlenia Polaków ze Wschodu na tzw. Ziemie Odzyskane oraz Niemców poza Odrę a także Ukraińców i Białorusinów do ZSRR. Całą akcję organizowały i koordynowały Państwowe Urzędy Repatriacyjne.
Nastąpiła nowa „wędrówka ludów”, którą ciekawie przedstawiły polskie filmy takie jak „Sami swoi”, „Droga na zachód” i inne. Tym razem Lesko i powiat leski znalazły się w nowoutworzonym województwie rzeszowskim, z tym że połowa ziem powiatu pozostała w ZSRR. Polska jako kraj, znalazła się w strefie wpływu ZSRR a jej działania wewnętrzne i polityka zagraniczna uzależnione były całkowicie od „wielkiego sąsiada – przyjaciela i obrońcy”. Podczas gdy w całej Europie II Wojna Światowa skończyła się w maju 1945 r., to w Bieszczadach i w Lesku trwała do końca 1947 r. mimo, że Armia Czerwona wyzwoliła Lesko spod okupacji niemieckiej w 1944 r.
 |
Pod naporem Armii Czerwonej, wycofujące się z Wołynia oddziały UPA, doszły do Bieszczad i tu kontynuowały dwoją politykę totalnej eksterminacji narodu polskiego. Palili wsie i mordowali Polaków w imię swojej obłędnej idei. W 1944 r. gdy zbliżał się do Leska front ukraiński i Niemcy szykowali się do ucieczki, oddział banderowców uprowadził z Leska dwie polskie rodziny: Charzyńskiej i Zgłobickiego do Żernicy gdzie „Bogu Ducha winnych ludzi” w okrutny sposób zamordowano. Zginęło razem 8 ludzi w tym 4 drobne dzieci. Charzyńska byłą woźną w szkole a Zgłobicki listonoszem. Po tym wydarzeniu w Lesku zapanowała trwoga. Polacy bojąc się, że jest to początek eksterminacji lesczan, zorganizowali oddział samoobrony, który strzegł Leska dniem i nocą przed kolejnym najazdem banderowców. Jeszcze raz usiłowali oni wejść do Leska od strony Huzel, ale ostrzelani przez oddział broniący mostu na Sanie zdążyli tylko rzucić na jezdnię mostu wiązkę granatów nie czyniąc większej szkody.
Polska samoobrona, pod nazwą „wypadówki” toczyła walki z UPA w obronie życia i mienia Polaków. Wielu ochotników z „wypadówki” oddało swoje młode życie w obronie mieszkańców Bieszczad. Społeczeństwo powiatu leskiego w dowód wdzięczności ufundowało Im pomnik koło ratusza, który istnieje do dnia dzisiejszego. CZEŚĆ ICH PAMIĘCI!
 |
We wrześniu 1944 r. do Leska wkroczyły oddziały Armii Czerwonej, które utworzyły w mieście Wojskową Komendę Wojenną. Miała ona duży wpływ na sytuację militarno – polityczną jaka istniała w Lesku i w Bieszczadach. Wobec konieczności prowadzenia walk z UPA, w Lesku zaczęto organizować Urząd Bezpieczeństwa oraz Milicję Obywatelską. MO zorganizowano też w Hoczwi, w Baligrodzie, w Cisnej, Wołkowyji, Olszanicy i Ropience. W 1945 r. do Leska i Baligrodu weszły oddziały Wojska Polskiego. W Lesku wojsko stacjonowało w Zamku i na Plantach w budynku dzisiejszego Banku Spółdzielczego. Dowódcą pułku leskiego był Rosjanin, płk Kiryluk a szefem sztabu Jan Gerhard, autor powieści pt. „Łuny w Bieszczadach”.
Każda wroga akcja banderowców skierowana przeciw Polakom wywoływała odwet strony polskiej i w ten sposób ginęło niepotrzebnie po obu stronach wiele niewinnych ludzi. Wojsko prowadziło też działania zaczepno – obronne osłabiające UPA.
Banderowcy często napadali na wioski mordując Polaków i rabując ich mienie. Gdy w 1947 r. zginął gen. Świerczewski a walkom z UPA nie było widać końca, radzieccy doradcy wprowadzili często przez siebie stosowany sposób uspokajania sytuacji: przesiedlenie.
Tak Rosjanie postępowali z Polakami po powstaniach Listopadowym w 1831 r. i Styczniowym w 1863 r. oraz w 1940 r. na ziemiach zajętych wschodniej Polski. Tak postępowali z Ukraińcami i Tatarami. Polacy przez tysiąclecie prowadzili różne wojny z sąsiadami ale nigdy ich nie wysiedlali. UPA pozbawiona wsparcia logistycznego od swoich pobratymców, czasem wymuszonego, wycofała się przez Czechosłowację na Zachód i wreszcie w 1948 r. zapanował w Bieszczadach spokój. Część Ukraińców wyjechała do ZSRR a pozostałych przesiedlono na Ziemie Odzyskane gdzie ulokowano ich na ucywilizowanych gospodarstwach opuszczonych przez Niemców.
W 1945 r. Rosjanie wybudowali na Plantach pomnik chwały Armii Czerwonej. Początkowo w jego pobliżu grzebano czerwonoarmistów, którzy zginęli w Bieszczadach walcząc z Niemcami i banderowcami. Po pewnym czasie ekshumowano ich i przeniesiono do Baligrodu na tamtejszy cmentarz wojenny.
W wyniku II Wojny Światowej Lesko i powiat leski poniosły olbrzymie i niepowetowane straty terytorialne, ludnościowe i materialne:
- 3 gminy tj. Ustrzyki, Czarna i Lutowiska pozostały za granicą ZSRR
- Lesko i powiat leski uległy wyludnieniu: część ludności zginęło w czasie działań wojennych a także na skutek totalnego holokaustu Żydów. Wiele lesczan Rosjanie wywieźli do Kazachstanu. Sporo ludzi, którzy kolaborowali z Niemcami uciekło z nimi. Część Ukraińców wyjechała dobrowolnie na Ukrainę a część wysiedlono na Ziemie Odzyskane.
- Około 50% substancji mieszkaniowej Leska zostało zniszczonej. Spalone zostały m. in. rafineria, dwa tartaki w Łukawicy, Dom Sokoła, i Synagoga. W Lesku pozostało zaledwie ok. 1800 ludzi, mimo że przybyli tutaj Polacy z Cisnej, Baligrodu, Wołkowyji i Ropienki, którzy schronili się przed bandami UPA. Do Leska przybyli też Polacy ze Wschodu, którzy nie chcieli zostać w radzieckiej Ukrainie.
Podczas gdy Rzeszów, Stalowa Wola, Mielec, Krosno i Jasło już w 1945 r. przystąpiły do odbudowy zniszczeń wojennych to w Lesku zaczęto to robić dopiero trzy lata później.